Ticker

6/recent/ticker-posts

सुभेदार मेजर रामजी सकपाळ वंचित समाजाच्या हक्कांसाठी लढणारे एकजागरूक समाजसुधारक

सुभेदार मेजर रामजी मालोजी सकपाळ यांच्या दि. १४ नोव्हेंबर २०२६ ला असलेल्या १७८ व्या जयंती निमित्त साहित्यिक व कवी प्रा.अरुण बाबारावजी बुंदेले यांचा लेख वाचकांसाठी येथे प्रकाशित करीत आहोत.

सुभेदार मेजर रामजी सकपाळ वंचित 
समाजाच्या हक्कांसाठी लढणारे एक
जागरूक समाजसुधारक

          सुभेदार मेजर रामजी मालोजी सकपाळ यांच्या दि. १४ नोव्हेंबर २०२६ ला असलेल्या १७८ व्या जयंती निमित्त विनम्र अभिवादन!
         सुभेदार मेजर रामजी मालोजी सकपाळ एक शिस्तप्रिय लष्करी अधिकारी होते. एक आदर्श शिक्षक व मुख्याध्यापक होते.
    सुभेदार रामजी मालोजी सकपाळ यांचा जन्म १८४८ सालातील नोव्हेंबर महिन्याच्या १४ तारखेला महाराष्ट्रातील पुणे येथे झाला.
त्यांचे मूळ घराणे रत्नागिरी जिल्ह्यातील मंडणगड तालुक्यातील आंबडवे या निसर्गरम्य गावचे होते.त्यांचे वडील मालोजी सकपाळ हे देखील ईस्ट इंडिया कंपनीच्या बॉम्बे आर्मीमध्ये हवालदार पदावर कार्यरत होते. वडिलांच्या पावलावर पाऊल ठेवून रामजी वयाच्या अवघ्या अठराव्या वर्षी ब्रिटिश भारतीय सैन्यातील '१०६ सॅपर्स अँड मायनर्स' या तुकडीत भरती झाले. रामजी अत्यंत हुशार, कष्टाळू आणि अभ्यासू वृत्तीचे होते. त्यांनी पुण्याच्या 'आर्मी नॉर्मल स्कूल'मधून शिक्षणशास्त्राची पदविका (Diploma in Teaching) यशस्वीरित्या प्राप्त केली. त्यांचे इंग्रजी, मराठी आणि हिंदी या भाषांवर अत्यंत उत्तम प्रभुत्व होते. आपल्या शैक्षणिक पात्रतेच्या जोरावर त्यांची लष्करी शाळेत शिक्षक म्हणून नियुक्ती झाली. त्यांनी लष्करी शाळेत तब्बल १४ वर्षे मुख्याध्यापक (Headmaster) म्हणून अत्यंत जबाबदारीने काम पाहिले होते. आपल्या प्रामाणिक आणि उत्कृष्ट सेवेमुळे त्यांना लष्करात सुभेदार मेजर या सर्वोच्च पदावर बढती मिळाली होती. त्यांचा विवाह ठाणे जिल्ह्यातील मुरबाड येथील लक्ष्मण मुरबाडकर यांची कन्या भीमाबाई यांच्याशी झाला होता. रामजी आणि भीमाबाई यांना एकूण चौदा अपत्ये झाली,त्यापैकी आनंदराव,बाळाराम, भीमराव,गंगा,रमा,मंजुळा आणि तुळसा ही सात मुले वाचली. मध्य प्रदेशातील महू येथील लष्करी छावणीत कार्यरत असताना १४ एप्रिल १८९१ रोजी त्यांना चौदावे अपत्य झाले, जे पुढे भारतरत्न डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर म्हणून जगप्रसिद्ध झाले. रामजी हे महान संत कबीर यांचे निस्सीम अनुयायी होते आणि ते 'कबीरपंथी' विचारसरणीचे आचरण करीत असत. ते महात्मा जोतीराव फुले यांच्या सत्यशोधक चळवळीचे आणि विचारांचे मोठे समर्थक होते. १८९४ मध्ये लष्करी सेवेतून निवृत्त झाल्यानंतर ते कुटुंबासह महाराष्ट्रातील दापोली आणि नंतर सातारा येथे स्थायिक झाले. १८९६ मध्ये त्यांच्या पत्नी भीमाबाई यांचे दुःखद निधन झाले, तेव्हा बाल भीमराव केवळ पाच वर्षांचे होते. त्यांनी आपल्या मुलांवर लहानपणापासूनच शिस्त, स्वाभिमान, निर्भयता आणि स्वावलंबनाचे संस्कार केले. ते दररोज सायंकाळी आपल्या मुलांकडून संत कबीरांचे दोहे वाचून घेत असत. ब्रिटीश सैन्यात अस्पृश्य समाजाची भरती बंद करण्यात आली होती, ती पुन्हा सुरू व्हावी म्हणून त्यांनी मोठे प्रयत्न केले. यासाठी त्यांनी न्यायमूर्ती महादेव गोविंद रानडे यांच्या मदतीने ब्रिटिश सरकारकडे निवेदन सादर केले होते.  बाबासाहेबांच्या उच्च शिक्षणासाठी ते सातारा सोडून मुंबईतील परळ येथील डबक चाळीत राहायला आले. तुटपुंज्या पेन्शनमध्ये घर चालविणे कठीण असतानाही त्यांनी भीमरावांच्या शिक्षणात कधीही खंड पडू दिला नाही. मुलांना नवीन पुस्तके घेण्यासाठी त्यांनी अनेकदा स्वतःच्या वस्तू गहाण ठेवल्या आणि कर्ज काढून शिक्षणाचा खर्च भागविला. सुभेदार मेजर रामजी मालोजी सकपाळ  वंचित समाजाच्या हक्कांसाठी लढणारे एक जागरूक समाजसुधारक होते. डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर यांचे वडील म्हणून ते सर्वपरिचित असले तरी, त्यांचे स्वतःचे सामाजिक आणि शैक्षणिक योगदानही अत्यंत मोलाचे आहे. लष्करी भरतीबंदी विरोधात त्यांनी लढा दिला. अस्पृश्यांच्या हक्कांसाठी निवेदन दिले. इ.स. १८९३ मध्ये ब्रिटिश सरकारने भारतीय सैन्यात अस्पृश्य समाजाची (विशेषतः महार समाजाची) भरती बंद करण्याचा निर्णय घेतला होता. या अन्यायकारक निर्णयाविरुद्ध गोपाळबाबा वलंगकर यांच्या 'अनार्य दोष परिहारक मंडळी' या संस्थेच्या माध्यमातून रामजी सकपाळ यांनी सक्रिय लढा दिला. सैन्यातील नोकऱ्या पुन्हा सुरू व्हाव्यात यासाठी ब्रिटिश सरकारकडे पाठवण्यात आलेल्या ऐतिहासिक निवेदनाच्या (Petition) कामात त्यांचा मोठा सहभाग होता. या निवेदनासाठी त्यांनी न्यायमूर्ती महादेव गोविंद रानडे यांच्याशीही संपर्क साधून कायदेशीर आणि वैचारिक मदत घेतली होती.इंग्रजी आणि मराठी भाषेवर प्रभुत्व असलेल्या रामजी सकपाळ यांनी पुण्याच्या 'आर्मी नॉर्मल स्कूल'मधून शिक्षणाची पदवी घेतली होती. त्यांनी तब्बल १४ वर्षे लष्करातील शाळेत मुख्याध्यापक म्हणून काम केले आणि सैनिक व त्यांच्या मुलांना शिक्षित केले.
समाजात शिक्षणाचे महत्त्व रुजविले. शिक्षण हेच सर्व सामाजिक गुलामगिरीतून बाहेर पडण्याचे प्रभावी माध्यम आहे, असा त्यांचा ठाम विश्वास होता. अत्यंत प्रतिकूल आर्थिक परिस्थितीत आणि स्वतःच्या पत्नीच्या निधनानंतरही त्यांनी आपल्या मुलांना, विशेषतः भीमराव यांना उच्च शिक्षणासाठी प्रोत्साहित केले. त्यासाठी स्वतःचे किंवा मुलींचे दागिने गहाण ठेवून त्यांनी पुस्तके विकत घेतली आणि वाचनसंस्कृती जोपासली सुभेदार रामजी हे कट्टर कबीरपंथी होते. संत कबीरांच्या दोह्यांच्या माध्यमातून त्यांनी जातीभेद नाकारणे, मानवतावाद आणि आध्यात्मिक समता या मूल्यांचा प्रसार समाजात केला. पुण्यात असताना त्यांचा महात्मा जोतीराव फुले आणि सावित्रीबाई फुले यांच्या कार्याशी परिचय झाला होता. फुले दाम्पत्य आणि सत्यशोधक समाजाचे कार्यकर्ते कृष्णाजी अर्जुन केळुसकर यांच्याशी असलेल्या स्नेहातून त्यांनी समाजात सामाजिक जागृती करण्याचे काम केले. लष्करी सेवेत असूनही ते स्वतः पूर्णपणे व्यसनमुक्त होते आणि त्यांनी समाजातही सात्विक, शिस्तप्रिय आणि व्यसनमुक्त जीवनशैलीचा आदर्श घालून दिला होता.
रामजी सपकाळ हे स्वतः रात्ररात्र जागून भीमरावांना अभ्यासासाठी प्रोत्साहन देत आणि त्यांच्या शंकांचे निरसन करीत असत. त्यांच्या अथक परिश्रमामुळेच बाबासाहेब १९१२ मध्ये मुंबई विद्यापीठातून बी.ए.ची पदवी संपादन करू शकले. जानेवारी १९१३ मध्ये बाबासाहेब बडोदा संस्थानात नोकरीला लागले, तेव्हा रामजीबाबांना खूप आनंद झाला. मात्र, काही दिवसांतच रामजीबाबांची प्रकृती खालावली आणि दि. २ फेब्रुवारी १९१३ रोजी मुंबईत त्यांचे निधन झाले. बाबासाहेबांनी आपल्या एका ग्रंथाच्या अर्पणपत्रिकेत वडिलांच्या या महान त्यागाबद्दल कृतज्ञता व्यक्त केली आहे, ज्यामुळे सुभेदार रामजी सकपाळ हे एक आदर्श पालक म्हणून प्रत्येक पालकासाठी एक आदर्श ठरले आहेत.सुभेदार मेजर रामजी मालोजी सकपाळ यांच्या दि.१४ नोव्हेंबर २०२६ ला असलेल्या १७८ व्या जयंती निमित्त विनम्र अभिवादन!
 
   डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर 
  समाजसेवा गौरव पुरस्कार प्राप्त
     साहित्यिक व कवी
प्रा.अरुण बाबारावजी बुंदेले,
काँग्रेसनगर,अमरावती. 
भ्र .ध्व . :८०८७७४८६०९

टिप्पणी पोस्ट करा

0 टिप्पण्या